Urok i piękno kobiety tkwi w jej niepoznawalności, tajemnicy.
Pierwotną inspiracją tego wpisu była tajemnica kobiet(y), jaka nurtuje wielu mężczyzn. Należymy do jednego gatunku, ale różnimy się wyglądem, psychiką i budową genetyczną. Obie płcie uzupełniają się nawzajem, ale także dzieli je wiele różnic, także innych niż te trzy wymienione powyżej.
Przyznam, że pomimo prawie 40 lat stałego i wiernego związku, a także wielu kobiet w moim wcześniejszym życiu, nie rozgryzłem tej tajemnicy dostatecznie. Jednak sporo wglądów dała mi literatura piękna, w tym poezja i aforystyka.
Z literatury pięknej (także z filmów i sztuk teatralnych – na jej bazie, ale i niezależnie) wydobywam wiele mądrości, w tym genialne podsumowanie Lwa Tołstoja z Anny Kareniny:
Wszystkie szczęśliwe rodziny są do siebie podobne, każda nieszczęśliwa rodzina jest nieszczęśliwa na swój sposób.
Jest faktem, że wiele tragedii małżeńskich bierze się ze wzajemnego niezrozumienia się obu stron. Za duży temat by go tu rozwijać. Szereg elementów owych konfliktów i niezrozumienia lapidarnie ujętych jest w aforystyce, popularnych powiedzeniach, co odkrywam np. w zbiorku [1] i rozproszonych po różnych almanachach tego rodzaju (mam sporo).
Co do poezji – podobnie, a tutaj wstawię dwa własne krótkie wiersze (z [6]).
PLASTER
Twoje słowo boli,
uraza trwa
mija kwadrans, dwa
przychodzisz, przytulasz
– wszystko się goi.
JASNA
Słowem, gestem najprostszym
przejaśniasz ciemne chmury
Twe oczy jasne
o jasnej mówią przyszłości
mówię więc sobie:
głowa do góry!
Poezja, w tym także śpiewana, raczej obraca się wokół wyniesienia kobiety, form piękna miłości i chciałoby się to przeżywać, nawet wbrew zdarzającym się rozczarowaniom i bólom.
Szereg bardziej konkretnych informacji o kobietach i różnicach płci daje nam lektura „dedykowanych” książek (przykłady wymienione na końcu) np.
[2] „Sekrety płci. 777 różnic między kobietą a mężczyzną„.
Jest to opracowanie popularne, które już swym tytułem skłoniło mnie do spojrzenia na płeć ogólniej i o tym będzie głównie ten wpis.
Bo i tak nie odnajdziemy odpowiedzi na ową tajemnicę, chyba że poprzez … miłość i dojrzałą przyjaźń.
RAZEM
Podaj rękę
pójdziemy razem
jak bywało
tą czy inną ścieżką
w szczęście i udrękę.
Co się stało, to się stało.
Dziś jest pięknie
– to zachowaj w pamięci
czasu może mało zostało.
Jestem wdzięczny
nie trzeba więcej. [6]
Myślę, że w końcu ową tajemnicę każdy mężczyzna musi rozwikłać lub przyjąć jakoś do wiadomości sam – podane przykłady literatury niech będą pomocą, a dalsze znajdziesz np. w podanych tam źródłach.
Mamy tu zjawisko obustronne – kobiety także zastanawiają się nad mężczyznami, chociaż jesteśmy prostsi. Mają one prawdopodobnie więcej różnych zawiłości psychologicznych, co widać po tysiącach powieści pisanych przez kobiety i w blogosferze, a także problemy w swoim życiu zawodowym.
Natomiast „zjawisko” płci w ogóle jest fenomenem i to w większości ziemskiego świata ożywionego.
Chociaż… może nie tylko ziemskiego, gdy uwzględnimy różne wyznawane bóstwa (czy to tylko rzutowanie antropomorficzne?) oraz … opisy istot pozaziemskich wg pewnych hipotez np. [5]. Tutaj przypomina mi się humorystyczne opowiadanie S-F Stanisława Lema o pewnej społeczności pozaziemskiej, gdzie jest kilkanaście płci.
Podchodząc do tematu bardziej naukowo trzeba zdefiniować pojęcie płci.
Tu i miejscami dalej wykorzystuję właśnie źródła naukowe, ale żeby wywód nie był rozwlekły, poprosiłem AI o zwięzłe podsumowania i sporządzenie paru tabelek (tutaj niezbyt udolnie ułożone).
Czy to mnie przybliżyło do odpowiedzi o tajemnicy kobiety?
Nie za wiele i tylko pośrednio.
Jednak te zagadnienia w ujęciu nauki też mnie zainteresowały, a punkty o psychologii, uwarunkowaniach kulturowych (plastyczne, zależne od epoki) i społecznych, a nawet biologicznych, jednak wnoszą obiektywne aspekty tematu. Zastrzegam się – nie jestem biologiem ani antropologiem, więc nie oceniam na ile te informacje są celne.
1. U ludzi krótko można ująć to tak
Mamy trzy warstwy pojęciowe:
Płeć biologiczna (sex)
To cecha genetyczno-hormonalno-morfologiczna determinująca rolę w rozmnażaniu płciowym.
Opiera się na:
- chromosomach (XX lub XY, rzadziej warianty jak XXY, X0),
- gonadach (jądra lub jajniki),
- hormonach (testosteron vs estradiol),
- narządach płciowych (zewnętrznych i wewnętrznych).
Płeć społeczna (gender)
Konstrukt kulturowy – zbiór oczekiwań, ról, norm i zachowań przypisanych do danej płci w danej epoce i społeczeństwie. Może, ale nie musi, pokrywać się z płcią biologiczną.
Płeć odczuwana (gender identity)
To obecnie mocno dyskutowane (zwłaszcza gdy mówi się o kilkudziesięciu płciach!), lecz nawet ujmowane w kategoriach nauki (?) subiektywne poczucie przynależności do kategorii „kobieta”, „mężczyzna”, „non-binary” itp.
U większości koresponduje z płcią biologiczną, u mniejszości – nie.
By jednak zrozumieć uniwersalność płci warto zadać sobie pytanie – skąd się wzięła i dlaczego istnieją wielorakie różnice między nimi – chociaż nie będę wchodził w aspekty filozoficzne i ezoteryczne.
Cofnijmy się raczej do dymorfizmu w ujęciu ewolucyjnym – od form prostych do złożonych.
2. Płeć w świecie roślin i zwierząt
– od izogamii do dymorfizmu.
Zanim poszukałem specyficznych cech, które różnią płcie między sobą, zaciekawiło mnie jak te dwie wzajemnie siebie rozpoznają. Zwłaszcza u zwierząt, wśród których bywa, że samiec wygląda zupełnie inaczej niż samica, występują różnice w wielkości, głosie, ubarwieniu itp. Ciekawostką jest też to, że samce bywają bardziej „strojne”, bo muszą się bardzo starać aby pozyskać względy płci przeciwnej. To przypomnienie dla mężczyzn – przynajmniej w naszej kulturze.
Jak ujął to Paul Géraldy: To kobieta wybiera mężczyznę, który ją wybierze.
Zastanawia mnie też, że dobrze rozpoznają się zwierzęta tego samego gatunku, ale innych ras. Na przykład psy potrafią różnić się bardzo, a jednak rozpoznają się od razu jako gatunek, także krzyżują (w przeciwieństwie do gatunków, nawet jeśli są one bardzo do siebie podobne).
Zatem wydobyłem parę informacji i o tym rozpoznawaniu się.
Rośliny
- Izogamia (glony) – gamety identyczne.
- Anizogamia (okrytonasienne) – pyłek vs zalążek; różnica funkcjonalna, nie morfologiczna.
- Dwupienność (np. wierzba, konopie) – osobniki męskie i żeńskie na oddzielnych roślinach. Rozpoznanie: chemiczne sygnały (lotne związki organiczne) i struktury kwiatowe.
Nie schodzę poniżej świata roślin, gdzie cechy płciowe (mniejsze) już nie korespondują z tutejszym tematem.
Zwierzęta
| Stopień dymorfizmu |
Przykłady |
Mechanizmy rozpoznania |
| Minimalny |
robaki obojnacze, niektóre ryby |
feromony, kontakt bezpośredni |
| Umiarkowany |
ptaki (np. kaczka), ssaki (jeleń) |
wizualne (upierzenie, poroże), wokalne (śpiew), węchowe (feromony) |
| Ekstremalny |
pająki, ryby głębinowe (węgorzyca) |
dotyk (struktury kopulacyjne), bioluminescencja, kanibalizm płciowy |
Jak samiec rozpoznaje samicę, gdy różnice są ogromne?
- Feromony – lotne cząsteczki wiążące się z receptorami VNO (vomeronasal organ).
- Sygnały wizualne – jaskrawe barwy, wzory, ruchy godowe (np. paw).
- Dźwięki – infradźwięki słoni, ultradźwięki nietoperzy.
- Struktury mechaniczne – „zamek i klucz” narządów kopulacyjnych (owady).
- Bioluminescencja – ryby głębinowe (samica 100× większa od samca).
3. Człowiek – dymorfizm umiarkowany, ale kultura wzmacnia różnice.
3.1. Biologia
| Cecha |
Mężczyźni |
Kobiety |
Uwagi |
| Wzrost |
+12–15 cm |
– |
efekt testosteronu na chrząstki nasadowe |
| Masa mięśniowa |
+40–50 % |
– |
receptor androgenowy |
| Tkanka tłuszczowa |
10–15 % |
20–25 % |
estradiol promuje depozyty biodrowo-udo |
| Gęstość kości |
wyższa |
niższa po menopauzie |
|
| Mózg |
+10 % objętości |
większa gęstość neuronów w korze |
korelacja z rozmiarem ciała |
| Układ odporności |
słabszy |
silniejszy |
geny na X |
3.2. Psychologia – zwięzłe meta-analizy (nie stereotypy)
- Agresja fizyczna: d = 0,60 (mężczyźni)
- Empatia afektywna: d = –0,30 (kobiety)
- Orientacja przestrzenna: d = 0,50 (mężczyźni)
- Werbalna płynność: d = –0,33 (kobiety)
Efekty małe do średnich, ale zgodne międzykulturowo.
3.3. Zachowania w różnych kulturach
| Kultura |
Rola mężczyzn |
Rola kobiet |
Wyjątki |
| !Kung (Buszumeni) |
polowanie, decyzje plemienne |
zbieractwo, opieka |
kobiety polują w ciąży |
| Moso (Chiny) |
brak ojcostwa prawnego |
matrylinearne dziedziczenie |
mężczyźni opiekunowie |
| Skandynawia 2025 |
50 % urlopów tacierzyńskich |
40 % CEO |
najmniejsze różnice na świecie |
| Arabia Saudyjska |
dominująca (do 2018) |
hidżab obowiązkowy |
reformy 2019–2025 |
4. Dlaczego „mężczyźni niewieścieją, a kobiety się maskulinizują”?
4.1. Hipoteza endokrynna
- Ftalany i BPA w plastiku → obniżony testosteron u chłopców.
- Leki antykoncepcyjne w ściekach → estrogenizacja ryb i pośrednio ludzi.
- Otyłość → aromataza w tkance tłuszczowej zamienia testosteron w estradiol.
4.2. Hipoteza społeczna
- Edukacja: kobiety dogoniły i przegoniły mężczyzn w liczbie dyplomów.
- Rynek pracy: zawody „męskie” (budownictwo) kurczą się;
„kobiece” (opieka, HR) rosną.
- Normy: akceptacja płaczu u mężczyzn, asertywności u kobiet.
Współczesne „niewieścienie” mężczyzn i „maskulinizacja” kobiet to także połączenie presji ekologicznej, technologicznej, kulturowej i normatywnej – nie koniec dymorfizmu, lecz jego nowa kalibracja.
4.3 Hipoteza ewolucyjna
W społeczeństwach o wysokim HDI (Human Development Index– wskaźnik opracowany przez ONZ, który mierzy jakość życia na podstawie trzech kryteriów: długości życia, poziomu edukacji oraz dochodu narodowego per capita) selekcja wg siły fizycznej słabnie → cechy „drugorzędne” (agresja, dominacja) tracą premię reprodukcyjną.
5. Inne wymiary różnic
| Wymiar |
Mężczyźni |
Kobiety |
| Ryzyko zachowań |
90 % więźniów, 75 % samobójstw |
większa ostrożność |
| Preferencje zawodowe |
„rzeczy” (inżynieria) |
„ludzie” (pielęgniarstwo) |
| Orientacja seksualna |
1,8 % homoseksualizm |
1,5 % (Kinsey 2025) |
| Transpłciowość |
0,6 % MtF (trans-płciowa kobieta) vs 0,3 % FtM (trans-mężczyzna) |
asymetria hormonalna w życiu płodowym |
Ważną cechą wzajemnego rozumienia się jest … rozumienie komunikacji poprzez rozmowy i niewerbalnej.
Na ten temat jest wiele książek, a w naszym zestawieniu poniżej jest o tym zwłaszcza w pozycji [4] oraz w wybranych książkach (proponuję ebooki) Stefana Garczyńskiego [7 +].
Zakończę jeszcze jednym wierszem z [6]:
PRZYJDŹ
Powiedz słowo,
które będzie
naszym wierszem.
Podaj rękę
spojrzyj w oczy
niech się nie dręczę
– wreszcie moja.
Wybrane źródła (z domowej biblioteczki)
1. Ta jedyna – aforyzmy, powiedzonka, i przysłowia o kobiecie.
Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1986
2. Tylko dla mężczyzn. Prosty i jasny przewodnik po duszy kobiety.
Jeff Feldman, Shaunti Feldman, Wyd. Esprit, 2007
Z opisu wydawniczego: Kobiety – to istoty skomplikowane i niemożliwe do zrozumienia? Kochasz swoją żonę i chcesz, by była szczęśliwa, lecz nie możesz jej „rozgryźć”?… Teraz jednak w zasięgu twoich rąk masz narzędzie, które otworzy przed tobą tajemnicę pozornie niezrozumiałych kobiecych zachowań. Dzięki setkom rozmów z kobietami i profesjonalnym badaniom ankietowym książka ta dowodzi, że kobiety nie kierują się nieracjonalnymi impulsami, ale że istnieją konkretne sposoby i środki, które mężczyzna może wykorzystać, by zrozumieć i uszczęśliwić swoją ukochaną. To książka niezbędna dla każdego mężczyzny, który chce cokolwiek rozumieć z tego, co się dzieje w jego związku… i niezbędna także dla każdej kobiety jako prezent dla ukochanego mężczyzny, jeśli chce być lepiej przez niego rozumiana.
3. Sekrety płci. 777 różnic między kobietą a mężczyzną.
Andy Collins, Wyd. Rytm, 2004.
4. Język kobiet, język mężczyzn. Jak porozumieć się w miejscu pracy.
Katrin Oppermann, Eika Weber, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000
Z opisu wydawniczego (fragment):
Trudności we wzajemnym porozumiewaniu się kobiet i mężczyzn wynikają z odmiennych światów językowych, w jakich oni żyją. Różny sposób postrzegania rzeczywistości wpływa na powstawanie odrębnych dla obu płci stylów komunikowania się. Książka adresowana jest do osób aktywnych zawodowo – pracowników, którzy chcieliby pracować efektywniej, i pracodawców, pragnących kierować sprawnym i zgranym zespołem ludzi. W osiągnięciu tych celów przeszkadza im jednak nieumiejętność porozumiewania się z płcią przeciwną. Autorki wiele miejsca poświęcają:
• konfliktom – nieodłącznemu elementowi relacji międzyludzkich – przedstawiając źródła ich powstawania oraz sposoby rozwiązywania;
• komunikacji niewerbalnej, ukazując jej ważną rolę w porozumiewaniu się;
• umiejętności kształtowania satysfakcjonujących kontaktów zawodowych (prezentują metody motywowania pracowników i warunki dobrej organizacji pracy).
5. Atlas istot pozaziemskich. Anna Głowacz (i jej wcześniejsze książki na ten temat)
6. 6prób (zbiorek wierszy)
Z dorobku Stefana Garczyńskiego:
7. Błyskotki o współżyciu – prezentacja ebooka – Stefan Garczyński
8. Razem, ale jak? – Stefan Garczyński
9. Rozmawiać? Tak. Ale jak? – Stefan Garczyński
10. Współżycie łatwe i trudne – prezentacja książki – Stefan Garczyński
Lapidaria 